International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

Керим Леонид-иҧа Мхце: «Алитературатә институт иснаҭаз ахә ашьара уадаҩуп»

Керим Леонидович Мхце: «Трудно переоценить то, что дал мне Литературный институт»


Керим дрыдыркылеит еицырдыруа алитератураҭҵааҩ, В. Маиаковски ирҿиара иазку амонографиа дуқәа равтор А. А. Михаилов напхгара зиҭоз апоезиа асеминар, иара иакәын алитературатә ҟазарагьы иаҧхьоз. Антикатә литература мҩаҧылгон апрофессор А. А. Тахо-Годи, аҳәаанырцәтәи алитература 17-18-тәи ашәышықәса – апрофессор С. Д. Артманов. Урҭ усҟан, атәылақәа зегьы иреиҳау рҵараиурҭақәа рҟны афилологиатә факультетқәа рстудентцәа аҵара зларҵоз ашәҟәқәа равторцәа ракәын. Асоветтә литература иҭиуан аҵареи анаукатә усуреи рзы аинститут апроректор А. М. Галанов, атеатртә ҟазара ашьаҭақәа – аректор В. Пименов, абжьаратәи ашәышықәсақәеи аиҭаира аепохеи иртәу аҳәаанырцәтәи алитература – В. А. Дынник. Алекциақәа рҟны лара даҧхьон францыз бызшәала ажәеинраалақәа, иара убраҵәҟьа лхатәы еиҭагақәа аалгон. Уи  уаршанхон!

Анырра ҟанаҵон аинститут аҭыӡқәа рҟны иҟаз адемократиатә атмосфера. «Арҵаҩцәа ринтеллектуалтә, ркультуратә ҩаӡареи ҳареи еидкылашьа ҳамамызт. Убри аан ҳара иҳацәажәон дара рыҩаӡараҿы иҟоу џьоукы реиҧш, ҳаҭыр ҳақәҵаны. Сара сзы уи даара акраҵанакуеит, сыҧсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рҟынӡа сырзыразуп».

Апоезиа асеминар анапхгаҩы, Александр Алексеи-иҧа Михаилов, Керим абас дихцәажәон: «Акультура ду злаз уаҩын. Исеминарқәа џьоушьаратә иҟан. Уи сара исиҭаз рацәоуп. Иара апластилин еиҧш исылихит иахьа сызлаҟоу зегьы. Аиуридициа ду шимазгьы, Александр Алексеи-иҧа, ахӡыргара иашьҭамыз уаҩын. 17 шықәса анихыҵуаз инаркны Аџьынџьтәылатә еибашьра Ду далахәын, игәышҧы арӷьарахьгьы армарахьгьы орденлеи медаллеи ичаҧан. Ҳара уи атәы акагьы ҳаздыруамызт, аушьҭымҭацәа рыхәылҧаз аҟны ауп иахьаҳбаз. Иахьа уажәраанӡагьы дҳазҿлымҳауп, дҳацклаҧшуеит. Сара Ашәҟәыҩҩцәа реидгылахь санрыдыркыла, иара аҭел дысзасит исыдиныҳәаларц, сара дысхашҭхьан…»

Раҧхьатәи аӡынтәи асессиа Керим ихьысҳан иҭиит: «ҧшьбақәа» ҩба (иҿыцу, иҿыцӡоу аҭоурых, ажәытәӡатәи аурыс литература), «хҧақәа» ҩба (антикатәи алитература, абызшәадырра). Анаҩстәи, аҧхынтәи, - акырӡа еиӷьны: алитературадырра, аурыс литература 18-тәи ашәышықәса, абжьаратәи ашәышықәсатәи аҳәаанырцәтәи алитература - «ибзиаӡаны» ҳәа, СССР аҭоурыхи ҳаамҭазтәи аурыс бызшәеи - «ибзиоуп» ҳәа. Анаҩстәи аҧышәаратә хәшьарақәа абри аҩаӡараҟны иҟан, зны-зынла азшьатә шәҟәы  «хар амам» шанылозгьы.

1971 шықәса жәабран мзазы шықәсык ҵит, Керим арра даныҟаз Акоммунисттә партиа алахәразы кандидатс дҟалеижьҭеи. Аҧышәаратә ҿҳәара анынҵәа Алитинститут аҟны иара апартиахь дрыдыркылеит. Аҩбатәи акурс аҿы дантәаз инаркны аинститут апартбиуро аилазаара далан, астудпрофком амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан.

Актәи акурс анҵәамҭазы Керим иҭан апарторги, апрофорги, агәыҧ астаростеи рнапы зҵаҩыз аҟазшьарбага: «Мхце К. Л., КПСС алахәыла, аинститут аҟны иҵара иалагӡаны ихы ааирҧшит, иҭышәынтәалоу, зыламыс цқьоу студентны, аҵаратә процесс ҭакҧхықәрала дазнеиуеит, активла далахәуп асеминарқәеи апрактикатә зыҟаҵарақәеи русура. Ирацәаны даҧхьоит, атәылаҿы имҩаҧысуа ахҭысқәа аналитика рзыҟаиҵоит, аҳәаанырцәтәи атәылақәа рџьажәлар рыҧсҭазаара дазҿлымҳауп. Активла далахәуп аколлектив рыҧсҭазаара, Астипендиатә комиссиа далоуп, жәлартә дружина далахәылоуп. Абзазараҿы ахӡыргара дашьҭам. 12.5.71».

Убасҟан истудент изы ахҳәаа иҩит асеминар анапхгаҩы А. А. Михаилов: «Дышқәыҧшугьы (22 шықәса ихыҵуеит) Керим Мхце иҭижьит абаза бызшәала ажәеинраалақәа еидызкыло ашәҟы хәыҷқәа ҩба. Апоезиа дазҿлымҳауп. Гхас имоу, иара заа «дҟәыӷахеит» иқәра аасҭа деиҳазар иҭахуп, дқәыҧшны, ҳаамҭа дақәшәо ихы ааирҧшыр иҭахӡам. Убри ауп исҳәарц исҭаху Керим изы. Егьырахь зегьы имоуп. Ихахьи ҳаамҭазтәи атемақәеи рахь имоу агәрагара, апоезиа амҩа ду ахь дкылыргоит. Аҩбатәи акурс ахь аиагара даҧсоуп. 20.05.07».

Абри аҩыза ахҳәаа Михаилов Керим ииҭеит аҩбатәи акурс анхиркәшозгьы: «Иҭышәынтәалоу студентуп. Маҷк даркызаргьы ҟалап, шамахамзар асеминарқәа рҿы дықәгылаӡом, напынҵала мацара. Ҵыҧхтәи ашықәс иадкыланы игәоуҭоит еиҳа ҧхьаҟацара шыҟоу. Ашьаҿа ҟаҵоуп, аха макьана ихьысҳауп, аха ахәыцра аҵоуп. Иҽазишәоит иажәеинраалақәеи иҩызцәа ражәеинраалақәеи аурыс бызшәахь реиҭагара. Зыӡбахә сымоу асахьаркыратә еиҭагароуп. Макьана ахәшьара аҭараз сҽааныскылоит. Ахҧатәи акурс ахь аиагара даҧсоуп. 11.05.72».

Ахҧатәи аҵарашықәс азы Керим иҩит акурстә усумҭа «Атрадициеи ҳаамҭеи абаза поет Микаель Чикатуев ирҿиараҿы» атемала. Уи арецензиа  азыҟаҵо аҵареи анаукатә усуреи рзы апроректор А. М. Галанов иҩуан: «Ари, абаза литературеи, убас егьырҭ ажәлар маҷқәа рлитературақәеи рҿаҧхьа иқәгылоу апроблемақәа рзы имаҷымкәа аинформациа згәылоу, даара ламысцқьала иҩу, иаарту усумҭоуп. К. Мхце иаартны иҩуеит асоветтә аамҭазы ицәырҵыз, иара ишиҩуа еиҧш, аамҭа кьаҿк иалагӡаны егьырҭ ажәларқәа рлитературақәа ирыхьӡар акәу, абаза литературеи ихатәы бызшәеи рлахьынҵа дшацәшәо атәы. Автор ихәыцрақәа рҟны имоукыша маҷым, убас шакәугьы иара дызлацәажәо ашәарҭара ҵаҵӷәыдам, убри атәы инҭкааны иаҳәан, иусумҭа иагыз-иабзаз ианалацәажәоз. Гәахәарыла иазгәаҭатәуп, автор аурыс бызшәа бзианы ишидыруа, агхақәагьы шамахамзар ишыҟаимҵо».

Хшыҩзышьҭра аҭатәуп иара убас, адырҩашықәсан икурстә усумҭа темас ишалихыз Маиаковски заатәи иажәеинраалақәа. Иалихыз џьоушьаратәы излаҟоу, апролетартә поет иара бзиа иибоз авторцәа дреиуамызт, ирҿиараҟны уи диҿыҧшуамызт. Ус анакәха Керим Маиаковски џьара акы ала дизааигәан.

Аусумҭа дахәаҧшит адоцент Бириуков, ҧхынҷкәын 26, 1973 шықәсазы азшьагьы ииҭеит. Амала ииҩыз ахҳәаа рацәак еиҵыхмызт: «Атема ииашаны дазнеит. Аусумҭаҿы аматериал рацәоуп. Ахәыцшьа идыруеит».

Иазгәаҳҭап Мхце истуденттә ҧсҭазаара ихадоу ахҭысқәа.

1972 шықәса, абҵара  20 инаркны  23-нӡа дахысуан аарыхратә практика Тула ақалақь аҟны, уаҟа акурс аҿы аҵара ицызҵоз егьырҭ иҩызцәеи иареи рылахәын анаплакқәа русуцәеи ақалақьуааи рлитературатә еиҧыларақәа:

Уи аҧхьа астудент С. А. Луцки иареи Германиатәи Адемократиатә Республикаҿы иҟан, Алитинститут аделегациа иалахәны. Уи напхгара азиуан еицырдыруа ароманқәа «Гориачи снег», «Берег» равтор Иури Бондарев.

1974 шықәса, рашәарамза 5 инаркны 30-нӡа дахысит адиплом аҧхьатәи аҵаратә-аарыхратә практика, абаза газеҭ «Коммунизми алашара» акультура аҟәшаҿы.   1975 шықәса хәажәкыра 13 рзы адоцент А. А. Михаилов инапхгарала адипломтә усумҭа  арҿиаразы «ибзиаӡоуп» ҳәа ахәшьара ала ихьчеит, «Акациа шкәакәақәа анааҧшуа» атемала:

Рашәара 3 рзы, убри ашықәс азы иҭиит аҳәынҭқарратә ҧышәара марксистә-ленинтә философиазы «ибзиоуп» ахәшьара ала, мчыбжьык ашьҭахь – аҩбатәи аҳәынҭқарратә ҧышәара аурыс, асоветтә литературазы (уигьы «ибзиоуп» ҳәа):

рашәарамза 20 рзы Алитературатә институт аҟны адҵа ҭыҵит, хәышықәсатәи рҵара аихшьаала ҟазҵоз: «А.М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт иалгеит ҳәа иҧхьаӡазааит  «алитературатә усзуҩы» ҳәа аквалификациа рыхҵаны, адипломқәа рыҭаны, анаҩстәи астудентцәа:  21. Мхце Абдул-Керим Леонид-иҧа».

Алитературатә институт аҟны иҵара ашықәсқәа ирылагӡаны Керим иҵон СССР аҭоурых, аҳәаанырцәтәи атәылақәа иҿыцу, иҿыцӡоу рҭоурых, КПСС аҭоурых, аполитекономиа, анаукатә коммунизм рышьаҭақәа. Дахысит аҳәаанырцәтәи алитература зегьы, антикатәи аҟынтәи ҳаамҭазтәи аҟынӡа, аурыс литература зегьы афольклори ажәытәӡатәи аурыси аҩажәатәи ашәышықәса аҩбатәи азыбжанӡа. Аҵакы хада рыман атеоретикатә курсқәа: алитератураҭҵаара, ажәеинраала аиҿартәышьеи, адрамеи, асахьаркыратә прозеи аиҭагеи ртеориеи рпрактикеи. Апрограммаҿы рхатә ҭыҧ ааныркылон абызшәадырратә курсқәа: аурыс литературатә бызшәа аҭоурых, абызшәадырра, ҳаамҭазтәи аурыс бызшәа, апрактикатә стилистика, аредакторра атеориеи апрактикеи. Акультуратә хшыҩзцара арҭбаараҟны ароль ду ааныркылон иара убас амаҭәарқәа амузыкатә, аҿыханҵатә, атеатртә ҟазара, акинодраматургиа, акиноҟазара ашьаҭақәа рыла. Зынӡа рнапахьы иааргеит 45 маҭәар, урҭ рахьтә 4 заҵәык роуп  «хар амам» ҳәа ииҭииз, урҭ рахьтә 2 – абызшәадырра ахырхарҭала. Адиплом иагәылоу аршаҳаҭга ала Мхце азшьа иоуит  21 маҭәар рзы, акурс ҷыдеи асеминари рзы,  11 хәшьара «ибзиоуп», 9 «ибзиаӡоуп». Убри инаҷыданы аҳәынҭқарратә ҧышәарақәа аиҭеит марксисттә-ленинтә философиеи, аурыси асоветтә литературеи рзы, ихьчеит арҿиаразы адипломтә усумҭа. Аинститут ҭыҧс иннакыло иара илахьынҵаҿы, ҳәа иҭаз азҵаара аҭакс апоет иҳәеит абас: «Алитературатә институт сҭалаанӡа синтеллекти скультура азеиҧш ҩаӡареи нуль иаҟаран. Саналга, уи аҟара иҵауламзаргьы, уеизгьы адунеитә культуразы акы еилыскаауа сҟалеит. Иҩуа ауаҩы изы ари даара акраҵанакуеит. Сара с-абаза шәҟәыҩҩзар, уи иаанагӡом слитература атрадициақәа рҟны саангылароуп ҳәа, даҽа культурак, даҽа хырхарҭаук смоуроуп ҳәа. Ус сара акагьы сзаҧҵаӡом, ҳара ҳлитературагьы шьаҿакгьы ҧхьаҟа изцаӡом.Ари аганахьала Алитературатә институт иснаҭаз ахә ашьара уадаҩуп, ҵҩа змам адыррақәа ирхыҵхырҭоуп».