International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

  • Home
  • International journal «Country of Abaza»
  • Алитературатә институт абаза шәҟәыҩҩцәа рлахьынҵаҿы. Микаель Хаджи-иҧа Чикатуев: Алитературатә институт аҭыӡқәа рҿы

Алитературатә институт абаза шәҟәыҩҩцәа рлахьынҵаҿы. Микаель Хаджи-иҧа Чикатуев: Алитературатә институт аҭыӡқәа рҿы

Литературный институт в судьбах абазинских писателей. Микаэль Хаджиевич Чикатуев: В стенах Литературного института


Ари астатиа иацнаҵоит Горки ихьӡ зху алитературатә институт абаза шәҟәыҩҩцәа рлахьынҵаҿы иааннакыло аҭыҧ иазку апубликациақәа рцикл.

Алитературатә институт данҭалоз Микаель Чикатуев аҧышәарақәа хәба иҭиит: август акы азы - аиҭаҳәаҩра: август хҧа рзы - аурыс бызшәеи аурыс литературеи, август ааба рзы - СССР аҭоурых, август жәаба рзы - географиа. Урҭ рахьтә ҧшьба абитуриент-абаза "ибзиан" иҭиит, аиҭаҳәаҩра - "хар амам" ҳәа. Абарҭ ахәшьарақәа иманы иара аконкурс дахысит, дагьастудентхеит иуникалтәу аинститут. Аинститут дшахыҧхьаӡалоу азы адҵа ҭыҵит август 24 рзы:  "Арҿиаратә конкурси адкыларатә ҧышәарақәеи рылҵшәақәа инарықәыршәаны Михаил Хаджи-иҧа Чикатуев дахыҧхьаӡалатәуп А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟәша хада актәи акурс: апоезиа асеминар - 12".

  Сентиабр мза 13 рзы иҭан астуденттә шәҟәы  №56026, убри аҽны, убри аномер ала ихарҭәаан изшьаратә шәҟәы, иагьалагеит астуденттә ҧсҭазаара.

Усҟан Алитературатә институт ахатәы зеиҧшнхарҭа ахьамамыз аҟнытә, СССР Литфонд, москватәи ашәҟәыҩҩцәа рдачақәа, Переделкино қьырала астудентцәа ҩнарҵон. Урҭ рҵарашықәс аныхдыркәшалак, аҧсшьара ианцалак, ашәҟәыҩҩцәа аҧхын мзақәа рзы рдачақәа рахь ииасуан.

Раҧхьатәи ҩышықәса Чикатуев, ҩыџьа аҧсуаа, Алықьса Гогәуеи Владимир Анқәаби иареи Панфиоров идачаҿы еицынхон. Шьыжьла астудентцәа автобус дуқәа ҩба рыла Москваҟа аҵарахьы иргон, уи ашьҭахь аҩныҟақәа рахь иааргон. Аҧшьашала еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәеи, акомпозиторцәеи, асахьаҭыхҩцәеи, артистцәеи рҧыларақәа анымҩаҧысуаз, автобусқәа рзыҧшны игылан ауснагӡатәқәа ирылгаанӡа.

"Аиҧыларақәа даара аинтерес рыҵан, - игәалаиршәоит Микаель Хаджи-иҧа. - Астудентцәагьы, мзызқәак ирыхҟьаны алекциақәа ирыгхазгьы, арҭ аиҧыларақәа рахь хымҧада иаауан! Интересымзи Шолохов, Твардовски, Еренбург, Всеволод Иванов, Паустовски, Борис Чирков, Семион Липкин убас егьырҭгьы рзыӡырыҩра! Арҭ аицәажәарақәа - рҿиаратәын, иаартын, игәраган - Алитинститут астудент инаҭоз рацәан, иуҳәар ауеит, иҩныҵҟа ицәырҵуан лашарак ҳәа, иҧсҭазаара зегьы ицыз!"      

Анаҩс, Литфонд маи мза 1958 шықәсазы бжьеихагылак змаз азеиҧшнхарҭа, Москва, Добролиубов имҩаҟны иандыргыла, астудентцәа уахь ииаргеит, аӡәа-ӡәала иҩнарҵеит жәаа метр ҧшьыркца иҟаз ауадақәа рҟны.  "Асеиҧш аҭагылазаашьа МГУ астудентцәагьы ирымамызт", - иҳәоит  Чикатуев.

Уаҟа иҟаз арҿиаратә ҭагылазаашьа апоет игәалаиршәоит абас:  "Уахгьы-ҽынгьы азеиҧшнхарҭа ахыбра иугәаланаршәон, ашьхымзаҭра. Иаартыз аҧыенџьырқәа иркылышәшәон апоезиа ажәақәа, ацәаҳәақәа, ажәеинраалақәа. Аҩныҵҟа иҟаз атәы аҳәара уадаҩуп. Абраҵәҟьа ирыҩуан ажәеинраалақәа. Ирыҧхьон ажәеинраалақәа, ирыдыркылон ажәеинраалақәа - убасҵәҟьа рыбжьы дуны, иаартны, еилыхрада! Алитинститут аҟны заҳаҭыр ҳаракыз акызаҵәык акәын - ибзиоу абаҩхатәра змоу ажәеинраалақәа!..."

Хазы апоет дазааҭгылон алекциақәа реиҧшымзаарагьы:  "Аинститут аҟны, иреиҳау аҵараиурҭа афилологиатә факультетқәа рҟны изыҧхьо амаҭәарқәа рыдагьы, ҳара иаҳҵон абасеиҧш амаҭәарқәа, ажәеинраала атеориа, апроза атеориа, адрама атеориа: адунеизегьтәи амузыка аҭоурых, адунеизегьтәи аҿыханҵа аҭоурых, адунеизегьтәи атеатр аҭоурых. Азшьарақәеи аҧышәарақәеи ҳҭиуан, иаҳҳәап И. П. Чаиковски ихьӡ зху Аконсерваториаҿы, Третиаковтәи агалереиаҿы, А. С. Пушкин ихьӡ зху аҿыханҵатә ҟазара амузеи аҿы, Бахрушин ихьӡ зху атеатртә музеи аҿы. Пушкин ихьӡ зху Москватәи адраматә театр акәзар, уи ҳара иаҳтәу акы акәны иҳаҧхьаӡон: ари атеатр ахь астуденттә шәҟәқәа рыла ҳаҩналон..."

Декабр мза,  1956 шықәса раҧхьатәи аӡынтәи асессиа (ф-зшьараки х-ҧышәараки) Чикатуев ибзианы аҭира адагьы, аҿҳәара ааиаанӡа иҭиит, уи азы иара аҧсшьара азин иҭан декабр  27 инаркны ианвар  25-нӡа.  Аҧхьаҟагьы иара изныкымкәа арҿиаратә ҧсшьара игахьан иажәеинраалақәа аус рыдуларазы.

Актәи акурс ашьҭахь ҩымз (иуль-август) Чикатуев апрактика  дахысуан Москва анхарҭа ҩны аргылараҟны усуҩык иаҳасабала. Арҿиаратә-усуратә практика ахысра аҩбатәи акурс алгамҭазы иазгәаҭан Подольск ақалақь, аӡахыгатә машьынақәа  рзауад аҟны тиражрацәала иҭыҵуаз агазеҭ аҿы, аха Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла Ҟарачы-Черқьестәи аобласттә ҟәша, абазатә-литературатә секциа иҟанаҵаз аҳәарала адҵа ҧсахын, Микаельгьы алшара иоуит абаза газеҭ "Коммунизм алашара" аредакциаҟны аҧышәа ахысразы.

Ахҧатәи акурс аҿы Чикатуев ддәықәҵан Кемерово ақалақь  "Комсомолец Кузбасса" агазеҭ ахь, аҧшьбатәи аҿы акәзар, х-практикак дырхысит:  1959 шықәса октиабр  15 инаркны  20-нӡа Воронеж,  1960 шықәса, ианвар  22 инаркны  31-нӡа Ленинград, иара убри ашықәсан аҧхынра - еиҭах "Коммунизм алашара" агазеҭ аҟны (Черқьесск ақ).

Чикатуев аинститут анапхгара ҳаҭыр иқәырҵон, уи аршаҳаҭуеит адҵа  №206-а  октиабр 29,  1958ш. азы икомҿартәи иуаажәларратәи усуразы иҭабуп ҳәа злаиарҳәаз. Еиқәхеит иара убас апрель 6, 1960 шықәсазы иҟазшьарбага, аинститут адиректори, апартбиуро амаӡаныҟәгаҩи, апрофком ахантәаҩи рнапы аҵаҩразы иазырхиаз:

  "Аҩыза Чикатуев Михаил Хаджи-иҧа аҵара иҵоит А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт аҟны сентиабр мза,  1956 шықәса инаркны иахьа уажәраанӡа апоезиа аҟәша аҟны.

Аҵара иҵоит хар имамкәа. Активла арҿиара далахәуп. Иҩымҭақәа кьыҧхьуп Ҟарачы-Черқьестәи автономтә област апериодикатә кьыҧхь аҿы.

Активла далахәуп ауаажәларратә усура. ВЛКСМ акомитет далоуп. Иара убас азеиҧшнхарҭа астудкомитет далоуп. Ауаажәларратә активразы иҭабуп ҳәа иаҳәоуп.

Ефиопиаҟа аҳәаанырцәтәи аныҟәаразы арекомендациа ҟаҵоуп".

Хыҧхьаӡара рацәала ҳаиҧыларақәеи ҳаицәажәарақәеи раан Микаель Хаджи-иҧа зныкгьы игәалаимыршәеит Ефиопиаҟа ицара атәы. Администрациа аҳәаанырцәҟа командировка дрышьҭырц ашәҟәқәа еиқәдыршәеит, аха мзызқәак ирыхҟьаны ицара зыҟамлеит.

Хәышықәса Чикатуев алитературатә институт аҟны иҵара иалагӡан иҭиит 58 зшьа,   31 ҧышәара. Урҭ рахьтә 8-маҭәарк -  "хар амам" ҳәа,  19 - "ибзиан",  3 -  "ибзиаӡан" ҳәа. Убри инаҷыданы иара инаигӡеит, март  9,  1961 шықәсазы ихьчеит адипломтә усумҭа  "Мелодии Инжича" захьӡыз  "ибзиаӡан" ахәшьара ала, иун 6 рзы аҳәынҭқарратә ҧышәара иҭиит, аурыс асоветтә литературазы "ибзиоуп" ҳәа, иун   20 рзы - аҳәынҭқарратә ҧышәара адиалектикатәи аҭоурыхтәи диалектизм азы - уигьы  "ибзиоуп" ҳәа. Убри аҽныҵәҟьа алитературатә усзуҩы ҳәа аквалификациа, хымш рышьҭахь - иун 23,  1961 шықәсазы инапаҿы иҭан Алитературатә институт дшалгаз ала адиплом №514906.

 1961 шықәса хҭысла ибеиан Микаель Хаджи-иҧа ихатәи ирҿиаратәи ҧсҭазаараҟны: иҭыҵит аҩбатәи иажәеинраалақәа реизга  "Мелодии Инжича", аусура далагеит Ҟарачы-Черқьестәи  арҵаҩратә институт аҟны, аҭаацәара далалеит, диит раҧхьатәи аҵеи - Азамаҭ...  "Абасала, 1961-тәи ашықәс сыҧхьаӡоит сыҧсҭазаараҟны зегь реиҳа насыҧ зцу акы акәны", - аихшьаала ҟаиҵеит апоет истуденттә ҧсҭазаара иазкыз ажәабжь.