International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

Сышәхашәыршҭ ирласны…

Забывайте меня скорее…


       

Санхәыҷыз аахыс схаҿы иаанхеит санду лчемодан хәыҷы. Уаҟа еикәарҽны иҭан асалам шәҟәқәа – лара лассы-лассы луадахь дхаланы, урҭ акыраамҭа икны дрыхәаҧшуан. Усҟан сара исзеилкааӡомызт, дара шаҟа илызгәакьаз, ҧыҭрак ашьҭахь еилыскааит урҭ асалам шәҟәқәа шииҩуаз алагер аҟынтәи сабду Шәарах Ахба, 1937 шықәсазы арепрессиа ззуны, зыҿҳәара Омск, Томск, Нижни Тагил, Новосибирск ақалақьқәа рҿы изхызгоз.

1947 шықәсазы иара ихы дақәиҭыртәит, аха Аҧсны анхара азин имамкәа. Жәашықәса рышьҭахь, иара аҧсшьара мшқәа ирҭеит, иҭаацәа рахь ацара азин ацны. Араҟа иаанхеит хәҩык ихәыҷқәеи, иани, иҧшәма ҧҳәыси. Иҧеиҵбы Константин ихыҵуаз хышықәса ракәын иаб дандырӡуаз. Аҩныҟа даныхынҳә, иара даҽазныкгьы агәра игеит, иҧҳәыси ихәыҷқәеи шаҟа ирцәыцәгьаз аҧсҭазаара, маҷк даанхеит дрыцхраарц, ршьапы иқәиргыларц.

Шәарах иан лыҷкәынцәа жәа-шықәса дырзыҧшын, руаӡәы даныхынҳә – уигьы аамҭала, лҧеиҵбы Бирам иҟынтәи дырракгьы лмоуцызт, лара лассы-лассы еиҭалҳәо далагеит: «Сара сгәы ҩ-ҵәымыӷк алан, акы аналырх, егьи иснаҭоз ахьаа еиҳагьы иацлеит». Лыҷкәын аиҵбы иҧсы шҭамыз анеилылкаа, лара акрыфара даҟәыҵит, аиарҭа дамалеит, мышқәак рылагьы лыҧсҭазаара далҵит. Шәарах иан анышә дамеидеит, аха уи ашьҭахь иҭаацәа рҿы уи аҟара дзаанымхеит, даҽазныкгьы  «ажәлар раӷа» ҳәа дхырҵеит, уажәазы Красноиарсктәи атәылаҿацә, Абансктәи араион ахь, уантәи иҧсы ҭаны дзыхнымҳәит.

1951 шықәсазы иара иӷәӷәаны дычмазыҩхеит, ихәыҷқәеи иҧҳәыси ирылшоз ала ицхраауан: аҧара изырышьҭуан, ахәшәқәа, афатәқәа, аха ачымазара ииааит. Иара еиҳа-еиҳа деицәахон. Абар иара ицыз иҩыза Д. Чхаиӡе ииҩуаз: «Хьаас исымоуп шәгәы ахьышәсырхьуа. Шәаб цәгьала дыҟоуп, иҭагылазаашьа уақәгәыӷыртә иҟам. Агәра шәсыргоит, иара изы аҩыза иуалу зегьы шынасыгӡо. Шәыҽшәырӷәӷәа… зегьы шәырзыҧшыз. Шәҭаацәа рҿаҧхьа схырхәоит. Давид».

Сабду аҵыхәтәаны иҭаацәеи иҩызцәеи рахь ииҩыз ҩ-салам шәҟәык рҿы абзиараз ҳәа реиҳәоит. Аҭаацәа азин рымхны, саргьы ари акьыҧхьымҭа азсырхиеит, сабду исалам шәҟәқәа сыцырхырааны. Иҭаацәа рахь иааишьҭыз асалам шәҟәы аҿы иҩуеит: «Наунагӡа абзиараз исызгәакьоу схәыҷқәа, сыҧҳәыс, сҭаца, бзиа сызбо  сашьцәа, сыуацәа. Абар шьҭа хымзуп аҩежьра сыхьуеижьҭеи… Сара аҧсҭазаара аансыжьырц сҭахыуижьҭеи акрааҵуеит, аха аҩнынтәи ахәшәқәа сыхьӡоз џьысшьон, сгәы иалоуп иахьсықәымшәаз. Жәиҧшь шықәса агәаҟра саҿуп, сзыхҟьаз сзымдырӡо, шәаргьы шәсыргәаҟит, иазхоит, уаҳа сгәаҟӡом, шәымгәырҩан сара сзы, шәагьымҵәыуан, шәара сышәҵәыуеижьҭеи акрааҵуеит. Сыҧсхәы шәымун, иазхоуп исзыҟашәҵахьоу. Аҵыхәтәаны шәара зегьы иӷәӷәаны шәгәыдыскылоит. Шәыҧсҭазаара бзиаз, сара усгьы иҧсуа соуп, ирласны сышәхашәыршҭ. Исызгәакьоу сыҩнаҭа, сҭаацәа, Аҧсны, абзиараз. Шәара Шәшәарах. Иуль 8, 1951 шықәса. Анышә самеидоит Д. Чхаиӡе, иҟоуп иҵегь ауаа бзиақәа». Асалам шәҟәы аҿы иануп «аҩныҟа идәықәышәҵа». Дыҧсаанӡа ихьӡеит изынарҭииз ахәшәқәа, аха акагьы имыхәаӡеит, иара акьыба чымазара ихьуан, аҩежьра акәӡамызт.

Аҩбатәи асалам шәҟәы иҩит иҩызцәа Д. Чхаиӡе, С. Маркосиан рыхьӡала. «Ҳаҭыр зқәу Д. Н. Чхаиӡе, С. С. Маркосиан., саҭашәымҵан аҵыхәтәанынӡа сахьышәзымӡырҩыз, сара абзиараз ҳәа шәасҳәоит, шәара шәзин сымамкәа, мамзар ишәуӡомызт, ҳәарада. Аҧсны анхара азин сырымҭеит, схәыҷқәа срыдыҧшыло Сибра анхара сҭахым. Иҭабуп ҳәа шәасҳәоит шәыцхырааразы, сеиқәшәырхарц ахьышәҭахыз…». Анаҩс ианиҵоит анышә дшаҭатәу, ибаҩқәа ирласны ицқьахарц азы. Иара идыруан знымзар-зны иҷкәынцәа ибаҩ иашьҭаланы ишнеиуаз.

Абас иҭаацәеи иҩызцәеи абзиараз ҳәа реиҳәеит. Иара дангәарҭа, исалам шәҟәқәа иахьубарҭоу аҭыҧ аҿы иқәын.

1955 шықәсазы, азин ылымхӡакәа иаб ибаҩ аагаразы, анышә дахьамаз аҭыҧахь дцеит саб, иаб аҵыхәтәантәи иуасиаҭ наигӡарц – ибаҩ Аҧсныҟа иааигарц. Амҩа даара акыр дықәхеит: раҧхьа Красноиарскнӡа днеит, уантәи дәыӷбала  600 километра Канск ақалақь аҟынӡа, анаҩс машьынала Абансктәи араион, Воробиовка ақыҭанӡа. Дырҧылеит ари ақыҭаҿы инхоз, иаб дыздыруаз, инышәынҭрагь иҧшааит. Уантәи иааигеит анышәынҭра иахагылаз аҩыра зныз аӷәы, уаҧсҵәык анышә (Маматал Аргәын иҟаиҵаз аҳәарала), уаҟа иеиҭаҳаз ашәҭқәа шьапқәак ыҵхны. Анышә ықәрыҧсеит сабду иани иаби ахьжыз, ашәҭқәагьы уаҟа еиҭарҳаит.

        1961 шықәсазы ауп, аофициалтә усбарҭақәа рҟынтәи азин анроу сабду ибаҩ еиҭаганы анышә амадаразы.

 Саб Владимир Шәарах-иҧа Ахбеи, иашьеиҵбы Лев Шәарах-иҧа Ахбеи акыр ауадаҩрақәа шырҧылазгьы раб ибаҩ аҩныҟа иааганы анышә иамардеит. Ацхыраара ду риҭеит Абансктәи араион апрокурор – Шамил Николаи-иҧа Лакоба хаҭала иҟаиҵаз аҳәара ала, уи ҳҭаацәараҿы еснагь дыргәалашәоит.

Сабду анышә дарҭеит иани иаби рывараҿы иара ишиҳәахьаз еиҧш. Иара имаҭәқәа ирыцааргеит ишәарыцага ашәақь, уаҟа иануп: «Сыҷкәынцәеи смаҭацәеи рзы. Агәра згоит аиашара аиааира шаго».

Давид Чхаиӡе ихы данақәиҭыртә ашьҭахь, сабду ибаҩ шааргаз аниаҳа Шәарах иҷкәынцәа рахь асалам шәҟы иҩит: «…Абарҭ рҩызцәа аҧсуаа, ахьшьыцбақәа – Шәарах иҧацәа ирылшеит раб ибаҩ аҩныҟа аагара. Урҭ роуп Аҧсны аҧацәа иашақәа, сара насыҧ сымоуп сҩыза игәазыҳәара ахьынагӡахаз – идгьыл гәакьаҿ анышә дахьамоу…».

Санду Таниа, усҟан азакәан аныҟамыз аамҭа атәы даналацәажәо – уи аҩыза ахҭысқәа есыҽны имҩаҧысуан, еснагь лажәақәа абас ихлыркәшон: «Ахаангьы аӡәгьы иқәымшәааит абри аҩыза  ахҭыгара».