Abaza-Abhaz etnosu «Alashara» Yardımlaşma Uluslararası Birliği

Arkeologların Saha Not Defterleri

Полевые дневники археологов


Abhazya Devlet Müzesi’nde saklanan materyel arasında Abhazya arkeologları M.M. Trapş ve L.A. Şerşavidze’nin arkeolojik keşif çalışmalarının bulunduğu saha defterleri çok büyük ilgiyi hakediyor.

Mihayil Mametoviç Trapş – ilk Ahbaz arkeologu, Abhaz ÖSSC kültürü emektar çalışanı, tarih ilimleri profesörü, D. Guliya adlı Abhazya Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü’nün Arkeoloji Bölümü’nün başkanıdır. Onun yönetiminde Sohum’da (Krasnıy Mayak, Sohum Dağı, Sohum Kalesi), Kulanurhva’da ve Tsebelda’da arkeolojik keşif seferleri düzenlenmiştir.

M.M. Trapş ilk arkeolojik çalışmalarını 1 şubat 1951 yılında Sohum Dağı’nda başlamıştır. Arkeolojik araştırmayı Abhazya Devlet Müzesi’nin de katılımı ile Abhazya Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü gerçekleştiriyordu. Hemen ilk günde tunç ve seramik eşyalar bulunmuştu. Daha ilerisinde çatak bölgesinde sırtlar arasında 70-80 sm. derinliğinde eski tür toprak kaplar farkedilmişti. Aynı yerde insan kemiklerinin parçaları (çürümüş), yuvarlak çubuktan yapılmış tunç bilezik, toprak kapların kırıntıları ve de üç büyük deniz çakılı vardı. Trapş notlarında sözkonusu çakılların cecedi gömerken, hayvanlar kazarak çıkarmasınlar diye koyduğunu belirtiyor. Burada, aynı zamanda kömür parçaları, toprak kapların parçaları ve onlar arasında dipçikler, amfor kapların sapları, cüruf ve kül, tarak motifli güveç parçası, siyah cilalı kabın parçası, çizgi motifli güveç parçası bulunmuştu.

Defterin son yazısı 19 şubat 1951 y. aitti.

M.M. Trapş sözkonusu çalışmanın sonuçlandırmasını yaparken, şöyle yazıyor: “Sohum Dağı’nda bulunan eşyalardan en eskileri tunç çağına ait olup, Sohum’un sahasında antik yerleşim biriminden çok daha eskilere dayanan yerel yerleşim biriminin bulunduğuna işaret ettiğine şahitlik ediyor”.  

M.M. Trapş’ın materyelleri Sohum Dağı’ndan alınarak, saha defterleri ile birlikte müze fonuna devredilmiş ve şimdiden müzenin değerli arşiv materyeli haline gelmiştir. Buluntuların bazıları Eski Tarih ve Orta Cağ bölümü ekspozisyonunda sunulmuştur.

Aynı defterin ilerisinde Sohum Kalesi’nde 1952 yılı 10 mart ile 10 nisan arası arkeolojik buluntuların kaydı gerçekleştiriliyor.

Sahada çalışmaların ilk gününde deniz dalgaların yıktığı duvarın 4 metre derinliğinde kale duvarının üzerinde inşaa edildiği küçük çakıl taşı, kum, kereste yongaları, küçültülmüş kiremit ve kireçten oluşan yontuk betona rastlanmıştı. M.M. Trapş 13 martta notlarında şöyle yazıyor: “En eski duvarın örgüsünün temeli antik devir yerel tuğlalarından (dörtgen şekilli)  yapılmıştır”.

Söz konusu tuğlalar m.ö. IV asırda kale inşaa edilirken kullanılmıştı. Aynı yerde siyah cilalı kapların kırıntıları, fener, tunç fibula ve bilezik, bozuk paralar bulunmuştu.

5 nisana ait notlar kale civarında yer kabuğunun jeolojik yapısı hakkındaydı.

M.M. Trapş’ın çalışmaları ölümünden sonra 4 cilt halinde yayınlanmıştı.

Ünlü Abhazya arkeologu, sanat eleştirmeni, sanat emektar çalışanı, sanat eleştirmeni professörü, prens Aleksey Dmitriyeviç Şerşavidze’nin oğlu Leonid Alekseyeviç Şerşavidze’nin not defterleri de özel ilgiyi gerektiriyor. Leonid Alekseyeviç Paris’te doğmuş, 1916 yılında ailesi Rusya’ya dönmüş, daha geç olarak da Abhazya’ya geçmiştir. O rahat olarak Abhazca, Rusça, İngilizce, Fransızca ve Gürcüce konuşabiliyordu. 1935 yayınlanan ünlü Abhazya masalları mecmuası ve A. Fadeyev’in tarih kitabına çizimleri yapmış, orta çağ sanatı ile ilgilenmiştir. 1950 yılından itibaren ilim çalışanı, arkeolojik çalışmaları sürdürmüştür. Leonid Şerşavidze birkaç temel monografi ve Sohum, Tiflis ve Moskova’da yayınlanan yüze yakın makalenin yazarıdır.

Abhazya’nın yer yüzeyi çalışmalarının yanında, ayrıca, eski Sohum’un yeraltı arkeolojik nesnelerinin ve Kelasur nehri havuzunun deniz dibini incelemiş ve de Sohum Kalesi bölgesinde sualtında kalmış yapıların konumlarının haritasını oluşturmuştur. 

Leonid Alekseyeviç Abhazya’nın çeşitli bölgelerinde kazılar yapmıştır, fakat bügün Atskar (1962-1963y.) ve Gudaut bölgesi Huap köyüne (1967-1969 y.) yapılan seferlerle ilgili not defterleri ve saha notlarından bahsedilecek.

L.A. Şerşavidze güzel resim çiziyor ve not defterleri ve saha notlarındaki tüm çizimleri kendi eliyle yapmıştır.

21 eylül 1962 yılı Atskar (Tskelkari) kazıntıların başlatıldığı not defterinde keşif araştırması başkanı Leonid Şerşavidze çok sayıda ilginç buluntuyu anlatıyor. Onlar arasında mimari detaylar, kaplama taşları, kolon parçaları, rozetler, kapı girişini çerçeveleme taşı, çatıyı süsleyen koyun kafası, camdan eşyalar, tunç, seramik, çini kaplar, çok deforme olmuş demir paralar vd. vardı.

Bir azizin yüzünün çizili olduğu taş levha parçasını ayırt edebiliriz: kenarlarında beyaz incilerin olduğu sarı hale, büyük genişçe açılmış göz, diğerini kaybetmiştir, yüz rengi genellikle fil kemiği renginden ve çok ince boya tabakasına sahiptir.

Not defterinde 1963 y. ait yazıların devamı 1 ağustosta olup, çalışmalar yine Tskelkari’de yapılıyor. Cam şişecik ve dört köşeli, kesilmiş haç şekilli köşeleri olan kristal şişecikler bulunmuş ve de çiçek şekilli tunç zilli tef, yukarısında asmak için delikli ince levhadan gümüş eşya bulundu.

Bu eşyaların hepsi günümüzde Orta Çağ Abhazya salonunda sergilenmiştir.

14 haziran 1967 yılında L.A. Şerşavidze, Gudaut Bölgesi Huap köyü aziz Nikolay’ın mabedinde arkeolojik çalışmalara başlıyor. 

Leonid Alekseyeviç, incelediği anıtın Aniki Ankvab mıntıkasının bölgesinde ağaçlar, çalılar, dikenler ve eğreltilerle kaplanmış tepede bulunduğunu not defterinde yazıyor. Birkaç gün mabedin temizlenmesi ile geçmiştir.

Buluntular genelde tapınağın mimarı detayları, kırılmış taş levha, pencere oyuğunun parçaları, saçak taşları, kalın köşeli kaplar, demir haç, çiviler vb.

Mabedin güney pilastrının yerinde tek zincir halkali tunç buhurdanın üst kısmı bulunmuştu. O, bugünde Orta Çağ tarihi solanunda sergileniyor.

L.A. Şerşavidze’nin bir sonraki not defteri ve saha notu 3 temmuz 1968 yılında başlıyor. Arkeolojik kazılar Huap köyü Ambar dağı az. Georgiy’in kilisesinde 12 temmuz 1968 y. kadar devam etmişlerdi. Burada kurşun kalemle ekleme mevcut: “Keşif araştırmasının devamı 1969 yılındadır”.

1969 yılına ait kazılar 7 ağustosta başlıyorlar. Anıt, Ambar dağının yamacında sık ormanda bulunuyordu. Birkaç gün temizleme devam etmiştir. Planın konfigurasyonuna göre kilise geniş boyutlu salon tipinde inşaat nesnesini temsil ediyor. 100 m. mesafede pınar bulunuyor, kiliseden fazla uzak olmayan kireçten yapılmış fırın mevcuttur. Anıt çevresinin farklı yerlerinde harçsız olarak dizilen çeşitli taş duvarları duruyor – bazıları düz, diğerleri ise “atsanguar” biçimli eğriler şeklinde.

Burada seramik kapların parçaları, koyu mavi pencere camı kırıntıları, boru şeklinde kemikler, seramik parçaları, domuz dişi vd. bulunmuştu.

Kemik levhaların kırıntıları çok ilginçti. Onlardan bir tanesi kemik levhası şeridinden oymalı üzüm salkımı motifliydi. İkinci kırıntı – stilize üzüm yaprağı motif oymalı kemik.

Az. Georgiy’in kilisesinde arkeolojik çalışmalar 18 ağustos 1969 y. tamamlanmış. L.A. Şerşavidze’nin saha not defterleri ve notları değerli tarihi eşya olarak Abhazya Devlet Müzesi’nin yazılı kaynaklar fonuna devredilecektir.