International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

  • Home
  • International journal «Country of Abaza»
  • Алитературатә институт абаза шәҟәыҩҩцәа рлахьынҵаҿы. Микаель Ҳаџьы-иҧа Чикатуев: "Дҳадаҳкылароуп... Алитинститут ахь хымҧада!"

Алитературатә институт абаза шәҟәыҩҩцәа рлахьынҵаҿы. Микаель Ҳаџьы-иҧа Чикатуев: "Дҳадаҳкылароуп... Алитинститут ахь хымҧада!"

Литературный институт в судьбах абазинских писателей. Микаэль Хаджиевич Чикатуев: «Принять… в Литинститут непременно!»


 

Еиҭагоу иҩымҭақәа реизга "Ишәаҳәо агәы" (Москва, 2010), иагәылалаз ирҿиаратә нысымҩаҿ, М. Чикатуев игәалаиршәоит, Ставропольтәи арҵаҩратә институт актәи акурс астудентс даныҟаз аамҭазы, иара, агазеҭ   "Молодои ленинец" аҟны алитературатә еидҵа анапхгаҩы Владимир Гнеушеви аиҳабыратә курс астудент Игор Романови ицырхырааны ишазирхиаз иажәеинраалақәа реиҭагақәа, иагьшдәықәиҵаз Алитинститут арҿиаратә конкурс ахь. Анаҩстәи ахҭысқәа анысымҩаҿ абасеиҧш дрыхцәажәоит:

"Ицеит амзқәа. Ҳара ҳалгеит актәи акурс. Ҳара, аҩбатәи акурс астудентцәа, уажәшьҭа ҳдәықәырҵеит  "Темижбекски" асовнхарахь аҭәеизгаразы <...>. Ибзиан исгәалашәоит:   иун 20 рзы асовнхарахь ҳнеихьан, ирхны иҟаз аҭәа еизаҳгон. Амхы дуун, иҟьаҟьан. Сара аҽтәы ҳәҳәага сақәтәаны аҭәа еизызгоит, еиҟараны еивасҵоит. <...> Сара арҭ аҽтәы ҳәҳәагақәа рҟны аус зуит мызкы - иуль 20-нӡа. Иуль 20  рзы, - асааҭ   10  раҟара ҟалахьан, - акурс аҿы аҵара сыцызҵоз Саша Лагунови Владик Останковичи еибарыҳәҳәо иааит сара сахь. Рхы-рҿқәа лашон - ус анакәха, ажәабжь бзиа ааргеит! Сыҽқәа аанкыланы, слах-ҿыхӡа ҵаҟа сынкаҧеит!     

- Миша! Миша! - еицҿырҭуан аҩыџьагьы. - Ставропольҟа уцароуп, адеканат ахь. Уара арҿиаратә конкурс уахысит Алитинститут аҟны, иуль 27 рзы  Москва уҟазароуп!"

Убри аҽныҵәҟьа, аамҭа мырӡкәа, Микаель Ставропольнӡа дааит, уантәи - Инжич-Чукун, иаул гәакьахь, иан илеиҳәеит ажәабжь бзиа. Лара лыҷкәын ииҳәаз даазыӡырҩын, лыгамла ҭины, ҩышә мааҭ аҧара наилыркын, дныҳәа-ныҧхьан амҩа дықәылҵеит.

Иуль 27 рзы, ишиарҳәахьаз еиҧш, Чикатуев дтәан Алитинститут аудиториақәа руак аҟны аиҿцәажәара мҩаҧызгоз апоет Александр Коваленков иҿаҧхьа. Аиҿцәажәара - ари аҵара иҭало рзы ихымҧадатәу ҧышәаратә формоуп, арҿиаратә конкурс ашьҭахь аҩбатәи атур ауп, уи аҟны еилыркаауеит абитуриент идыррақәа рыҩаӡара, илитературатә лшарақәа ахьынӡаҟоу. Аиҿцәажәара ашьҭахь арҵаҩы (А. А. Коваленков  апоезиа асеминар анапхгаҩцәа дыруаӡәкын) игәаанагара  ҩны арҿиара акафедрахь ириҭон. Аҵыхәтәан Чикатуев излеиликааз ала, Коваленков иара изкны ииҩыз цәаҳәақәак роуп: "Иҭышәынтәалоу, ихәыцуа шьхауаҩуп: иаразнак иубарҭоуп: илҧхоит апоезиа амцабз: бзиа ибоит Кавказ, Пушкин, Лермонтов. Даҧхьеит Лев Толстои ихаҭа иҩымҭа! Аинтерес аҵаны дахцәажәон "Ҳаџьы Мураҭ". Сгәы иаанагоит акы илҵуеит ҳәа." 

Иара убра, арҿиара акафедраҟны, Чикатуев еиликааит арҿиаратә конкурс ахь иааишьҭыз ажәеинраалақәа даара ибзианы ишрыхцәажәаз. Урҭ, апоетцәа Васили Журавлиови, Степан Шьипачиови  ракәын. Аҩбатәи аексперт ирецензиа хиркәшеит абри аҩыза аҧшьгамҭала: «Хымҧада Микаель Чикатуев Алитинститут ахь дрыдыркылароуп!»

"Абри ажәа Степан Пиотр-иҧа карандашь ҟаҧшьыла ҩынтә иаҵишьит...", - азгәеиҭон апоет игәалашәарақәа рҟны.

Аиҿцәажәара ашьҭахь ирылагеит аҧышәарақәа, урҭ зегьы дыриааины, иара актәи акурс дахырыҧхьаӡалеит.

Убри ашықәс азы арҿиаратә конкурс ахь рҩымҭақәа нарышьҭит х-нызқьҩык, урҭ рахьтә иахысыз шәижәафҩык роуп, аҧышәарақәа рышьҭахь иаанамхәаӡеит даҽа ҧшьынҩажәи фҩык, инхеит зынӡа ҩажәи жәаҩык. "30 -ҩык - ари, есышықәса Алитинститут ахь ирыдыркыло астудентцәа еснагьтәи рхыҧхьаӡара ауп. 30-ҩык Асовет Еидгыла зегьы аҟнытә! Сара, абазатәи ашьха қыҭа аҟынтәи арҧыс исынасыҧхеит абри ахыҧхьаӡара алашәара - насгьы Ҟарачы-Черқьес аҭоурых аҟны раҧхьатәи сакәхеит! Сара, ҳәарада, сгәы дуун, насыҧ сыманы схы сыҧхьаӡон! Саргьы даара сҽазысшәон егьырҭ ҩажәи жәҩык срыҵамхарц, ибзиан исҵаларц. Избанзар, сара срынашьҭымҭан абаза жәлар мацара ракәым, Ҟарачы-Черқьес зегьы!".   

Абраҟа иаанаҳкылап Чикатуев инысымҩа, ҳаиасып Алитературатә институт архив аҟны иҵәаху иҵаратә уси хаҭалатәи идокументқәеи. Ари апапка иагәылоу ашәҟәқәа рыҭҵаара иалнаршоит абаза поет раҧхьатәи ишьаҿақәа атәыла иреиӷьу аҵараиурҭақәа ируаку аҿы иҵара аҭоурых еиҳа инарҭбааны аарҧшра, иара убас Ставропольтәи арҵаҩратә институт аҟынтәи Алитературатә институт ахь ииасра ацклаҧшра. Иазгәаҭатәуп уи ишаҧхьанеиуаз имариамыз апроцедура.

Раҧхьа иргылан, Чикатуев арзаҳал иҩыр акәын Черқьесск алитературатә еидҵа абиуро ахь арекомендациа аиуразы, уи ҟаиҵеит иара, 1956 шықәса ааҧын алагамҭаз.  Марта 21 рзы имҩаҧысит Х. Х. Гашоков, Ф. А. Абдулжалилов, И. А. Атмакин, А. Н. Охтов, К. С.  Джегутанов злахәыз абиуро аилатәара, уи аҟны арзаҳал иахәаҧшны ақәҵара рыдыркылеит:

"Асовет шәҟәыҩҩцәа реидгыла Ставропольтәи Атәылаҿацәтә ҟәша СССР АСовет шәҟәыҩҩцәа реидгыла амаӡаныҟәгарҭахь аҳәара ҟанаҵарц Горки ихьӡ зху Алитературатә институт ахь арекомендациа ирҭарц ҿыц аҩра иалаго апоет Чикатуев Микаель Ҳаџьы-иҧа,1938 шықәса рзы ииз, абаза, ВЛКСМ 1949 шықәса раахыс иалоу, 10 кл., аҵара змоу, аобласттә газеҭ  «Социалистическаиа Черкесиа» аҟны иҟоу алитературатә гәыҧ алахәыла, 1951 шықәса раахыс апоезиа аус знапы алаку, 50 жәеинраала рҟынӡа зыҩхьо.

Аобласттә газеҭ «Социалистическа Черкесиа» аҟны иҟоу алитературатә гәыҧ анапхгаҩы, алитературатә еидҵа абиуро алахәыла К. Джегутанов идҵазарц Чикатуев арекомендациа ииҭарц Горки ихьӡ зху алитературатә институт аҭаларазы».

Аҧкаанҵа инапы аҵаҩын алитеидҵа анапхгаҩы Х. Х.Гашоков.

Астудент Чикатуев хаҭалатәи иус аҿы иҟоуп К. Джегутанов ирекомендациа, абаза милаҭтә газеҭ аҿы иҟаз алитературатә гәыҧ ахьӡала иҩу:

«Михаил Чикатуев 1952 шықәса раахыс ари алитературатә гәыҧ активла далахәуп. Ари аамҭа иалагӡаны аобласттә газеҭ адаҟьақәа рҿы, иара убас Черқьестәи ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьуа абазатә коллективтә еизгақәа рҿы икьыҧхьуп  50  рҟынӡа жәеинраала.

Иажәеинраалақәа рҿы Михаил Чикатуев иҽазишәоит аҧсҭазааратә цәырҵрақәа исахьаркны раарҧшра. Макьана ишьақәымгылац  ирҿиаратә почерк ианыҧшуеит ижәлар рҵас, рқьабз, апоет қәыҧш ибаҩхатәра аҷыдарақәа. Гәыҩбарада Чикатуев литератор иашаны дҟаларц азы зда ҧсыхәа амам зегь рыла деиқәшәоуп.

М. Чикатуев иааиҧмырҟьаӡакәа идыррақәа ирызирҳауеит - аҵара иҵоит, иҳараикуеит ипоеттә ҟазара. Ҳазну аамҭазы, иара Ставропольтәи арҵаҩратә институт дастудентуп.

Алитературатә гәыҧ иаҧхьаӡоит, М. Чикатуев иҵара ацҵара шхымҧадатәу Горки ихьӡ зху алитературатә институт аҟны, избанзар иара алитература аҟны ауп иҧсҭазаара ахьибо.

Алитературатә гәыҧ еицҿакны иаҧшьыргоит М. Чикатуев алитературатә институт ахь дышьҭтәуп ҳәа".

Адокумент аҟны арыцхә арбаӡам, аха агәаанагара ыҟоуп, уи азырхиан ҳәа алитературатә еидҵа абиуро аилатәара амҩаҧгара ашьҭахь иаразнак, 1956 шықәса, март  20 шыҟаз.

Алитинститут адиректор ихьӡала Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла атәылаҿацәтә ҟәша амаӡаныҟәгаҩ В. И. Туренскаиа лнапы зҵаҩны ицыз ашәҟәаҿы иаҳәон:

  "Ишәзынаҳашьҭуеит Чикатуев Михаил Ҳаџьы-иҧа, абаза поет қәыҧш иарзаҳал, иажәеинраалақәа, урҭ реиҭагақәа.

Аҳәара ҟаҳҵоит арҿиаратә конкурс ахь днашәышьҭырц.

Чикатуев ирацәаны аус иуеит, Черқьестәи алитературатә еидҵа арекомендациала акыр злыҵуа поетуп, Чикатуев убасгьы, активла далахәуп атәылаҿацәтә аҿартә газеҭ  "Молодои ленинец" алитературатә гәыҧ аҿгьы.

Иқәыҧшу абазатә литератураҟны дыҟаӡам Алитературатә институт иалгаз авторкгьы.

Чикатуев аинститут ахь идкылара инеизакны абазатә литература иацхраауеит".

Ашәҟәы еиқәыршәан апрель ҩба рзы. Абасала, абиографиа аҟны ишарбоу еиҧш, март азы акәӡам,     1956 шықәса, апрель алагамҭазы Чикатуев идокументқәа дәықәҵан Алитературатә институт ахь.

Иацу ыҟоуп...