Сайт Международного абазино-абхазского культурно-просветительского объединения «Алашара» - View News

International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

Акомпозитор Тото Аџьапуа ихыҵит 80 шақәса

Композитору Тото Аджапуа – 80 лет


Хәажәкыра 10 рзы 80 шықәса ихыҵит, акыршықәса лҵшәабзиалатәи иҧсҭазааразы,хыҧхьаӡара рацәала аҳамҭақәа занашьоу, аҳаҭыртә хьӡқәа зыхҵоу Тото Ҭарашь-иҧа Аџьапуа: «Аҧсны аҟазара зҽаҧсазтәыз аусзуҩы»,  «Аҧсны Жәлар рартист», адунеи ажәларқәа рдоуҳатә акзаара Жәларбжьаратәи академиа академик, СССР акомпозиторцәа Реидгыла алахәыла, Аҧсны акомпозиторцәа Реидгыла ахантәаҩы ихаҭыҧуаҩ, амузыкатә фонд адиректор, Аҧсны ар амаиор, Урыстәыла аказакцәа рекономикатә еидгыла аинрал-маиор, аконцерттә гәыҧ  «Ушәаҳәа Аҧсны!» асахьаркыратә напхгаҩы, Аҧснытәи аҳәынҭқарратә филармониа асолист,  «Леони»  «Ахьӡ - апшеи» рорденқәеи, «Во славу Отечества» Урыстәылатәи афедерациеи «Славныи воин» Аҧсны атәылахьчара аминистрреи рмедалқәа занашьоу, иара убас афестиваль «Аҧшӡареи аразреи адунеи еиқәдырхоит» жәларбжьаратәи ахьтәы орден  «Сгәы рысҭоит ахәыҷқәа»  (Москва – 2016), «Аибашьра ашықәсынҵа» апремиа алауреат, Жәларбжьаратәи аконкурс «Нальчик – подкова счастья» алауреат, ахьтәы медал змоу, аҧсуа музыка адгыларазы агәыҳалалратә фонд «Тото Аџьапуа».Апрезидент.

Аҧсуаа ирымоуп ажәаҧҟа: «Аҵла адацқәа рыла иӷәӷәоуп, ауаҩы иҭынхацәа рыла» ҳәа.

Тото Аџьапуа идоуҳатә мчи иуаҩратә гәыразреи рдацқәа ахьыҟоу, иара дахьиз, дахьааӡаз ахәышҭаара агәаҿы ауп. Тото Ҭарашь-иҧа ихаҭара аилкааразы, хымҧада уаҭаароуп Очамчыра араионаҿ иҟоу ашьха қыҭа  Отаҧ, аҵарақәа рышәаҳәареи, арҩашқәа рқьыбжьи урзыӡырҩыроуп.

Тото Аџьапуа – Аҧсны еицырдыруаз, ашықәс рацәа нызҵыз Ҭарашь Аџьапуа диҧоуп, иан – Багаҭелиаа дрыжәлоуп.

Тото дхәыҷы аахыс амузыка бзиа ибон, иҭаацәа рҿы дахысит амузыкатә ҟазара зеиҧшыҟам жәлар рышкол. Професионалла амузыка аҽазыҟаҵара далагеит акыр ихьшәаны. Астуденттә шықәсқәа раан иаҧиҵоит раҧхьатәи иашәа «Санду», апоет Борис Гәыргәлиа иажәақәа рыла.

1964 шықәсазы, аамҭакала аинститути аҵараиурҭеи рҿы иҵара хыркәшауа, Тото Аџьапуа дҭалоит Қарҭтәи Аҳәынҭқарратә консерваториа, авокал аҟәша. Иара рҵаҩыс диоуеит еицырдыруаз аоператә шәаҳәаҩы, зеиҧшыҟам арҵаҩы, СССР Жәлар рартист П. Амиранашвили.

Хәылбыҽхала Тото даҭаауан аопереи абалети Қарҭтәи ртеатр, уаҟа еицырдыруа ашәаҳәаҩцәа дырзыӡырҩуа авокалтә ҟазара амаӡақәа иҵон. Анырра бзиа ҟанаҵеит адраматә театргьы, заҧхьаҟа ишәаҳәаҩхараны иҟаз иеизҳараҿы. Ауаатәыҩса рлахьынҵақәа ахьеиқәшәоз, ацәгьеи абзиеи реиҿагылара ахьаарҧшыз аспектакльқәа – урҭ зегьы арҧыс  иааикәыршан иҟаз адунеи иазыҟазаашьа ианыҧшуан. Ҩышықәса Амиранишвили иҟны аҵара аниҵа анаҩс, Тото Аџьапуа диасуеит даҽа рҵаҩык иахь – апрофессор Дмитри Шведов иахь, Аҧсны ӷәӷәала иамадаз, раҧхьатәи аҧсуа опера  «Аламыс» автор.

Тото Аџьапуа авокал акласс ала аконсерваториа далгеит 1969 шықәсазы, иагьиоуит иреиҳау аҵараиурҭа дшалгаз ала аҩбатәи адиплом. Аҧсныҟа даныхынҳә, Тото ҩышықәса инацны аус иуеит Аҧсуа ҳәынҭқарратә филармониаҿы солистс. Аамҭак ала Аҟәатәи амузыкатә ҵараиурҭаҿы авокал дирҵон. Аха игәы ихон еиҳау аҟазарахь. Аоператә спектакльқәа рҟны ашәаҳәараз имаз агәазыҳәара днанагоит аопереи абалети Қарҭтәи ртеатр ахь.

1970 шықәсазы Тото Аџьапуа раҧхьаӡа акәны 3. Палиашвили иоператә спектакль «Даиси» аҟны инаигӡеит Киазо ипартиа. Ашәаҳәаҩ, актиор Т. Аџьапуа исценатә усумҭа ҟазара ҳаракыла иааирҧшит. Иара ибжьы ӷәӷәала аспектакль аҟны ауаа дрыҧхьон аӷа иҿагыларахь. Ҭеиҭыҧшла, ҟазшьала, иартисттә темпераментла Аџьапуа инаигӡоз ар реиҳабы Киазо ироль дақәнагон.

Анаҩс иара днарыҧхьоит еиҳа иуадаҩыз ахаҿсахьа аарҧшразы, азеижәтәи ашәышықәса италиатәи акомпозитор ду Джузеппе Верди иопера  «Травиата» аҟны Жорж Жермон ироль анагӡаразы.

Хара имгакәа Аџьапуа даднаҧхьалеит ахортә капелла аконцерттә усура, уаҟа иара дҟалоит солист ҧхьагыланы, директорны. Т. Аџьапуа солистс даныҟаз акапелла 1500 концерт инеиҳаны имҩаҧнагеит. Иара убри ирҿиара мацара азгьы ҷыдала иалкаара даҧсоуп.

Аџьапуа иаҧиҵоз ашәақәа азыӡырҩцәа ргәы иахәон. Урҭ рхыҧхьаӡараҿы «Ашәа узысҳәоит Аҧсынра», «Аҧсны», «Аҧацха» убас иҵ. Урҭ ашколтә хорқәа, ахаҧшьгаратә коллективқәа рҿы инарыгӡон.

Ахортә капеллазы даҽа концерттә плошьадкакгьы ааирҧшит Тото Ҭарашь-иҧа. Зыӡбахә ҳәоу ҩажәатәи ашәышықәса, 70-тәи ашықәсқәа рзы иаартыз еицырдыруа Афон Ҿыцтәи аҳаҧы ауп. Ари аҧсабара аџьашьахәы абаразы иаауан, иаауеит ҧасатәи Асовет Еидгыла ауааҧсыра рыдагьы, аҳәаанырцәтәи атуристцәагьы. 

«Уахык сара схаҿы иааит – акапелла аконцертқәа аҳаҧы аҩныҵҟа дырбаразы», – иҳәоит аиубилиар. Иареи акапелла анапхгаҩы, адирижиор В. Судакови акультура аминистр А. Аргун иахь инеит. Ахҩыкгьы еицны аҳаҧахьы ицеит, аҭыҧ алырхит, ашәа рҳәеит адгьыл аҵаҟа, абжьы шгоз гәарҭеит. Ҳәарада, арҭ аконцерт џьашьахәқәа рыӡбахә зехьынџьара ираҳаит. Урҭ ирызкны аҩра иалагеит Асовет Еидгылаҿ мацара акәым, адунеи егьырҭ атәылақәа рҿгьы. Убас иапониатәи агазеҭ «Асахи» иакьыҧхьит Аҧсны иазкыз астатиа ду, хаҭала акапеллеи, Адгьыл аҵаҟа инанагӡоз ашәақәеи ртәы. Акапелла апрограмма акыр шықәса гәыцәс иаман  «Ахәра ашәеи»  «Аҧсуа чарашәеи», урҭ рыхкы иҳәон Тото Аџьапуа.

Амузыка аҧҵарахьы имаз агәазыҳәара днанагоит аҵараиурҭахь – дҭалоит Қарҭтәи аконсерваториа акомпозитортә ҟәша (1971-1978 шш). Араҟа иара акомпозициа акласс азы рҵаҩыс диман Қырҭтәылеи Аҧсныи зҽаҧсазтәыз аҟазара аусзуҩы А.В. Шаверзашвили.

Идипломтә усумҭахеит акантатақәа ҩба: «Аҧсны азышәаҳәаҩ» Д. Гулиа иажәақәа рыла, В. Амаршьан «Аҧсадгьыл азы ахәыцрақәа», Баграт Шьынқәба ирома «Ацынҵәарах» амотивқәа рыла.

Тото Аџьапуа –  600 инареиҳаны аҧҵамҭақәа дравторуп. Иара иҩуеит аинструменталтә музыка, ахәыҷқәа рзы аҧҵамҭақәа, аха ҷыдала акомпозитор дрызҿлымҳан акантататә, ашәатә жанрқәа. Иара ирҿиамҭақәа рыбжьара иҟоуп акантатақәа «Аҧснытәи аҭӡамц ду», «Абрыскьыл», «Ефрем Ешба», «Уарбану?», ахореографиатә сиуита «Нарҭаа», афлеитеи афортепианои рзы асоната, аа-вариациак афортепиано азы, «Аҧсуа литургиатә шәаҳәарақәа», акантатақәа «Ҷлоу», «Отаҧ», «Узусҭада уара?», «Аҧсадгьыл азы ахәыцрақәа», «Аҧсуа лаф ашәа» асимфониатә оркестр азы. Иара иаҧиҵеит 80 инареиҳаны амузыкатә школқәа рҵаҩцәа рзы афортепианотә пиесақәа. 1988 шықәсазы иара иҩит 62 ашәа, аҧсуа алфавит анбанқәа ирызкны.

Аҳәынҭқарратә ансамбль «Шьаратын» анагӡарала ақәыргыламҭа ахореографиатә сиуита «Нартаа» дырбан Аҧсны еиҧш, егьырҭ атәылақәа, Венгриа, Индиа, Шри-Ланка, Швециа, Франциа, Норвегиа, Финлиандиа, Алжир, Тунис, Марокко уб. егь. Аҧсуа жәлар репос аларҵәара, акәашаратә сценаҿы урҭ рхаҿсахьақәа раҧҵараҟны ахатә ажәа аҳәеит акомпозитор Тото Аџьапуа зеиӷьаҟам имузыка.

Артист, актиор Тото Аџьапуа иахьагьы иаҧиҵоит амузыка. Аҧсны амузыкатә ҟазара аҿиараҟны илшарақәа рзы Аҧсны Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум аусҧҟала Тото Аџьапуа ХХ-тәи ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рзы ихҵан «Аҧсны аҟазара зҽаҧсазтәыз аусзуҩы» ҳәа аҳаҭыртә хьӡы. Аҧсны Аминистрцәа рсовет ақәҵарала 1992 шықәсазы иара ианашьан Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҧсны Аҳәынҭқарратә премиа.

1992 шықәса, нанҳәа мзазы ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа рнапаҿы иааргеит Аҧсны Мрагыларатәи ахәҭеи, аҳҭнықалақь Аҟәеи. Ауаатәыҩса ргәазыҳәарақәа зегьы аццышә еиқәаҵәеи аибашьра ашьаӡеи ихнаҩеит… Убри аамҭазы, Гәдоуҭа, Тото Аџьапуа, иҷкәын Олеги Аҧсны атәылахьчара аминистрраҟны еиҿыркааит «Аиааира» ҳәа хьӡыс измаз арратә ансамбль, Аҟәантәи дааит иҩыза – акомпозитор, Аҧсны аҟазара зҽаҧсазтәыз аусзуҩы Кәасҭа Ченгьелиа. Еизыргеит зыҧсы ҭаны иаанхаз ашәаҳәаҩцәа, акәашаҩцәа, иагьалагеит ҿыц ирҩыз ашәақәа рҽырзыҟаҵара. Ҳәарада, иаҧҵаз ашәақәа зегьы афырхаҵара-патриоттәқәан, арепертуар иалаҵан ажәытәтәи жәлар рашәақәа, аҧсуа еибашьцәа рфырхаҵара иазышәаҳәоз.

Ансамбль лассы-лассы иқәгылон Гәымсҭатәи аҭабиақәа рҿы, аҧсадгьыл зыхьчоз аҧсуа еибашьцәа рҿаҧхьа. Изларылшоз ала арадиои ателехәаҧшреи рыла  ажәлар иддырбон, урҭ рдоуҳа ашьҭыхразы. Ансамбль «Аиааира» алагала даара иҳаракуп.

Аҧсадгьыл азы иуадаҩыз аамҭазы еиҳагьы иааҧшит, аибашьра иалагаанӡа акыр шагызгьы ишьақәгылахьаз Тото Аџьапуа иҟазшьа.

Аибашьра зегьы Тото Аџьапуа иқәлацәеи иареи шьапыла еимырдеит еиҳа иахьшәарҭаз, аибашьра ахьцоз аҭыҧқәа зегьы, хымҧада ааҧсарада иашәақәа рыла аӷа диҿагылан. Уи ашықәс азы иит, инарыгӡон абасеиҧш афырхаҵара-патриоттә ашәақәа автор иажәақәа рыла, «Аҧсуа дахьыҟазаалак», «Абаталион «Горец», «Дызцом», «Ҳаҳәшьцәа» убас ирацәаны.

Аџьапуа ииҩыз арратә цикл ду ашәақәа рыбжьара иҟоуп акы, иара иажәақәа рыла иҩу Аҟәа ианақәлоз марттәи ажәылараан иҭахаз аибашьцәа ирызку. Иахьӡуп иара «Аҟәа». Убасеиҧш зегьы ргәаҟынӡа инеит  «Аишьцәа рашәа». Иара ала акомпозитор афырхаҵарахь дрыҧхьоит Кавказ  аҧацәа зегьы, аӷа ихьацараҟны ацхыраараз зашьцәа-аҧсуаа рахь иааз.

Аҧсны Ахада иусҧҟала  1998 шықәса, цәыббрамзазы акомпозитор ианашьан Леон иорден, «Аҧсны ахьчараҟны иааирҧшыз агәымшәареи афырхаҵареи рзы».

Ҳазну аамҭазы иара аҟазара Аҟәатәи ашкол ҳаҭыр зқәу адиректорс, авокалтә, акомпозитортә ҟәшақәа реиҳабыс, аконцертқәа рзы аҭакзыҧхықәу иакәны дыҟоуп.

Тото Аџьапуа макьана ҧшьынҩажәа шықәса роуп ихыҵуа. Иара ифырхаҵареи идоуҳамчи рыла шәышықәса рҟынӡа анеирагьы уадаҩӡам.