International Association for Assistance to the Abaza-Abkhazian ethnos «Alashara»

Орҳан играждантә фырхаҵара

Гражданский подвиг Орхана


Ҩажәатәи ашәышықәса, хынҩажәатәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы амилаҭтә газеҭ адаҟьақәа рҿы икьыҧхьыз ажәеинраала аҟынтәи абарҭ ацәаҳәақәа узыздырхәыцуа рацәоуп... Убасҟантәи аамҭазоуп, урҭ равтор, забацәа рыдгьыл ахь зыбзиабара еснагь ҳәаа амамыз, агәаҟра ду зхызгахьаз, жәашықәсала аҳәааи "аихатә ҧардеи" зыбжьаз ижәлар рхаҭарнакцәа реимадаразы раҧхьатәи амҩа аазыртыз ауаҩы иҭоурых ахы аныҵнахыз.

Иахьа, ҳара ҧынгылада аныҟәарақәа мҩаҧаҳгоит еиуеиҧшым атәылақәа, аконтинентқәа рахь, аҩны ҳаштәоугьы адунеи ахы-аҵыхәа инхо ауаа ҳрацәажәоит, ҳаамҭазтәи атехнологиа ҳхы иархәаны, ҳара иаҳцәыуадаҩуп ҳхаҿы аагара, усҟантәи аамҭазы ари аганахьала аҭагылазаашьа зеиҧшраз, ҩынҩажәи жәаба шықәса раҧхьа - атәым тәылақәа рахь аныҟәараҟны аҧынгылақәа аныҟаз, урҭ атәылақәа рахь идәықәырҵоз асалам шәҟәқәаҵәҟьагьы ацензура ианахысуаз - ажәакала, -   "аҧарда" аиааира иагьымариамызт.

Ишаадыруа еиҧш, Кавказтәи аибашьра атрагедиатә хҭысқәа ирыхҟьаны, абазақәа реиҳараҩык  ихҵәаны аҳәаанырцәҟа ицар акәхеит, хадаратәла Ҭырқәтәылаҟа, урҭ рыҧсадгьыл иаҟәыҭхахеит. Араҟа усҟантәи аамҭазы, жәлар рышәҟәыҩҩы Бемурза Ҭҳаиҵыхә игәаанагарала, "Кавказтәи аибашьра, усҟантәи ахҭысқәа урылацәажәар ҟалаӡомызт, убри аҩыза агәаанагара  узцәырҵуан, уи аибашьра зынӡа иҟамызшәа..." Аха ажәлар ргәалашәара хашҭра ақәӡам. Абиҧарак аҟынтәи даҽа абиҧарак ахь ииасуан амҳаџьырқәа раамҭа иадҳәалаз ахҭысқәа ирызкыз ажәабжьқәа, рхылҵшьҭрақәа ирзеиҭарҳәон аҳәаанырцәҟа иагаз рхаҭарнакцәа ртәы... Аҳәаанырцә акәзар, ирызҳауан аҿар, гәык-ҧсыкала рабацәа рыҧсадгьыл бзиа избоз, уи атәы забдуцәеи урҭ рабдуцәеи ражәабжьқәа рыла изаҳахьаз, аҵыхәтәантәи зымшқәа рҟынӡа кавказтәи рышьха гәакьақәа рбара згәы азыҳәоз.

  "1967 шықәсазы иҟалеит аредакциа аусзуҩцәа зегьы, анаҩс аҧхьаҩцәагьы ргәы зырхыҭ-хыҭыз агәырӷьаратә хҭыс, - игәалаиршәоит интервиук аҟны, жәлар рышәҟәыҩҩы Джемуладин Лагучев. - Амилаҭтә газеҭ аредактор Хамид Жиров Ҭырқәтәылантәи асалам шәҟәы иоуит, абаза бызшәацқьала иҩыз. Ари зегьы џьашьатәыс иаҳкит, ҳара иҳамдыруаз, ҭырқәтәылатәи абазақәа аҩыра шрымамыз, дара рхатәы бызшәала аҧхьареи аҩреи шырымҵоз". Ашәҟәы инапы аҵаҩын арҧыс қәыҧш Орҳан Копсергенов захьӡыз.

Иазгәаҭатәуп, хаҭала Д. Лагучев шиакәыз абазақәа рҟынтәи раҧхьаӡа 1971 шықәсазы Асовет Еидгыла ашәҟәыҩҩцәа реидгыла аделегациа даланы Ҭырқәтәылаҟа ацара знасыҧхаз, уаҟа амҳаџьырқәа рхылҵшьҭрақәа ирҧылаз, Орҳангьы убрахь дналаҵаны.

Аинтерес зҵаз абри акәын: Ҭырқәтәыла инхо арҧыс қәыҧш цхыраарада ихатәы бызшәала аҩышьа, аҧхьашьа злеиҵазеи? Излаиҧшаазеи амилаҭтә газеҭ адрес, аредактор ихьӡ?

Арҭ азҵаарақәа рҭак соуит ааигәа Ҟарачы-Черқьестәи ареспублика, аул Ҧсыж инхо В. А. Джердисов иҟынтәи.  "Сара сиит Ҧсыж, 1940  шықәсазы, ашкол ашьҭахь салгеит аргыларатә ҵараиурҭа, ҧыҭрак аус анызу ашьҭахь  1964 шықәсазы сҭалеит Ҟабарда-Балкариатәи аҳәынҭқарратә университет, сагьалгеит 1969 шықәсазы,- игәалаиршәоит Владимир Адильгереи-иҧа - Ҽнак Нальчик сшыҟаз, сиҧшааит Адыгантәи сҩыза, иагьсеиҳәеит, Ҭырқәтәылантәи аӡәы, абазаки иареи асалам шәҟәқәа рыбжьыслар шиҭаху, адресгьы дшаҳәо".

Еилаҳкааит, ҟабарда студентк асалам шәҟәқәа шизиҩуа Сҭампылтәи ҳџьынџьуаҩ. Уи арҧыси Орҳани еиҩызцәан. Абас, Джердисов ихаҭа игәы иҽанӡамкәа ашәҟәқәа рыбжьысуа иалагеит, уи раҧхьатәи шьаҿахеит Ҭырқәтәылатәи абазақәеи СССРи реизааигәахараҟны. 

Орҳан Владимир диҳәон иадрес риҭарц асалам шәҟәы зҩырц зҭаху зегьы, аҳәара ҟаиҵон абаза бызшәала ашәҟәқәеи агазеҭқәеи изынаишьҭларц. Владимиргьы изишьҭит абаза шәҟәқәеи агазеҭқәеи ҧыҭк, аредакциа адреси аредактор ихьӡи изицҳаит.

Хамид Жиров иабжьгарала ашәҟәқәа рыҩра иалагеит ашәҟәыҩҩцәеи ажурналистцәеи аӡәырҩы. Джемуладин Лагучевгьы Орҳани иареи асалам шәҟәқәа рыбжьысуан. Ашәҟәқәа рыла еилкаахеит Орҳан раҧхьатәи абаза шәҟәқәа шиоуз Асовет Еидгылаҿ иҟаз Ҭырқәтәыла ахаҭарнакра ала, ихалагьы аҧхьашьа шиҵаз ихатәы бызшәала. Владимир Джердисов исирбеит иахьа уажәраанӡагьы усҟан аахыс иҵәахны имаз, иҩажьхахьаз асалам шәҟәқәеи афотосахьақәеи. Араҟа иҳәатәуп Владимир Джердисов даҽа ҩ-хьӡык шимоу - Дима, Ҳасан. Ҧсыж инхо реиҳараҩык  Дима ҳәа иарҳәоит, Орҳан иакәзар, раҧхьатәи асалам шәҟәы аҟны ихьӡқәа ртәы ананиҵа, еиҳа игәаҧхеит ахьӡ Ҳасан. Убри аҟнытә ашәҟәқәа зегьы рҟны аҩра далагоит абас: "Мшыбзиа, сашьа Ҳасан!", "Акыр иаҧсоу сҩыза Ҳасан!"

Иаразнак улаҧш иҵашәоит, анбанқәа акьыҧхь ишеиҧшу (Орҳан исалам шәҟәқәа руак аҟны иҩуан, иара еиҳа ишизыманшәалоу акьыҧхь нбанқәа рыла, аҳәара ҟаиҵон иаргьы убас изырыҩларц). Ажәацыҧхьаӡа ианыҧшуеит иҭоурыхтә ҧсадгьыл ахь имоу абзиабара ҵаула. "Ҳаҧсадгьыл аҟынтәи асалам шәҟәы соуцыҧхьаӡа, сгәы хыҭ-хыҭуа сҟалоит, адунеи зегьы сара истәызшәа... Сара аҧсра саҿызаргьы, урҭ ашәҟәқәа сеиқәдырхон... Уара сара сзы аус ду ҟауҵоит", - иҳәон иара  маи 26,   1970 шықәсазы ииҩуаз асалам шәҟәаҿы.

Ихазы Орҳан иҩуан иаармарианы: "Сара сынхоит Сҭампыл, салгеит  аиуристтә факультет, сҭалеит ажурналистика - ҽынла аус зуеит адукатураҿы, хәылбыҽхала аҵара иацысҵоит". Исалам шәҟәқәа руак аҿы (маи  15, 1970ш) иааркьаҿны еиҭеиҳәеит иҭаацәа ртәы: "Сани саби ақыҭаҿы инхоит. Сара исымоуп ҩыџьа аишьцәеи аеҳәшьеи. Сара аишьцәа ргәыбжьанытә соуп, сынтәа исхыҵуеит 22 шықәса. Саҳәшьа сара саҵкыс деиҵбуп, илыхьӡуп Чимапика (ҭырқәшәала - Хаджар), илхыҵуеит  20 шықәса, лара хаҵа дцахьеит, дынхоит Анкара, сымаҳәгьы дабазоуп Хапатоваа дрышьҭроуп. Сашьа аиҳабы Буба ихьӡуп (ҭырқәшәала -Бурхан), аиҵбы ихьӡуп Камбот (аҭырқәа хьӡы - Ильҳан). Сашьцәа сани саби ирыцынхоит".  Анаҩс иара еиқәиҧхьаӡеит иқыҭаҿ инхоз рыжәлақәа зегьы:    "Ҳара ҳқыҭа иахьӡуп Локт, Сҭампыл даара иацәыхароуп -  760 километра бжьоуп. Ҳ-аул аҿы иҟоуп  55 ҩнаҭа, араҟа инхоит Гоноваа, Аджиеваа, Хапатоваа, Озоваа, Напшеваа, Нироваа, Чаговаа, Хавцеваа, Киковаа, Лафишеваа, Шооваа, Коковаа, Камоваа, Шхамузоваа, Каншоковаа, Джандароваа, Жужуеваа, Хуруговаа, Копсергеноваа, Тлиабичеваа. Зегьы ибзианы ирдыруеит абаза бызшәа..."  

Асалам шәҟәқәа рҿы иара иҩуан ихатә еиҧш, иқыҭауаа, иҩызцәа, еицырдыруаз ауаа - актиорцәа, аспортсменцәа уҳәа ртәы. Иааишьҭуан афотосахьақәа рацәаны. Урҭ рыбжьара иҟоуп адунеи зегь еицырдыруа аиқәҧаҩ, Олимпиатә хәмаррақәа рҟны (1952), 1954 шықәсазы адунеи ачемпионат аҟны араӡны иаҧсахаз, 1956 шықәсазы адунеи ачемпион  Атан Адиль ифотосахьа.  "Иара милаҭла дабазинуп, 15 шықәса раахыс Ҭырқәтәыла зегь реиҳа иӷәӷәоу қәҧаҩны даанхоит", - ҳәа иҩуеит дизгәдуны Орҳан.

О. Копсергенов даара дрызҿлымҳан ҳџьынџьуаа рҭынхацәа рыҧшааразы иҟарҵоз аҳәарақәа. Иаҳҳәап, дара иҟарҵаз аҳәарала, дашьҭан Хамид Кунижев, Илиас Аджиев, Хамид Малхозов рыҧшаара. Иара илшеит Илиас ихылҵшьра - Ерол Аджиев иҧшаара, убри нахыс иара Ҟарачы-Черқьес инхоз иуацәеи иареи рыбжьара аимадара шьақәдыргылеит.

Афотосахьақәа даҽа функциакгьы нарыгӡон: асалам шәҟәқәа зегьы зыхьӡала иҩу рҟынӡа имааир ҟалон, мамзаргьы аконвертқәа рҟны афотосахьа мацара анаанхоз ыҟан, атекс аҟынтә зегь реиҳа ихадараз афотосахьа аарҳәны ианиҵон. Убас фотосахьак аҟны иануп, Нихаҭ Кымза захьӡу арҧыск дҵаауеит, иара  ижәла ахаҭарнакцәа ҳара ҳҿы инхома ҳәа, насгьы урҭ абазақәа рахь акәу ашьхаруаа рахь акәу иахьаҵанакуа ҳәа.

Орҳан еиликаауан абаза сахьаркыратә литератураҟны ҿыцс иҟоу, анаҩс дрыҳәон изынарҭиирц, хаҭала аҩымҭақәеи ашәҟәқәа рыхьӡқәеи анҵаны ("Сосрыҟәеи Сосранпеи" Т. Табулов, аизгақәа  "Зариа",  "Счастье",  "Лучи", ароман  "Шьыҵәрак анышә" Бемурза Ҭҳаиҵыхә), иара убас агазеҭ аномерқәа иажәеинраалақәеи егьырҭ акьыҧхьымҭақәеи зныз. Егьи ашәҟәаҿы  (01.02.1970ш) иара даҳәеит арҵага шәҟәқәа изынарышьҭырц:  "Анбан",  " 7-8-тәи аклассқәа рзы ахатәы литературазы ахрестоматиа", "9-10-тәи аклассқәа, ахатәы литературазы ахрестоматиа",  "5-6-тәи аклассқәа, абаза бызшәазы аграмматика".  "Сашьа, арҭ ашәҟәқәа сара сзы мацара акәӡам, уи уашьцәеи уаҳәшьцәеи рзоуп. Урҭ даара иреигәырӷьоит араҟа инхо абазақәа зегьы..." - иҩуеит автор иаҳәара ахҳәаа азыҟаҵо.

Шамахамзар салам шәҟәыцыҧхьаӡа Орҳан Копсергенов ихьааган иҩуеит Ҭырқәтәыла инхо абазақәа зегьы рхатәы бызшәала аҧхьареи аҩреи рзы ирымоу агәазыҳәара атәы. "Ҳара азин ҳамаӡам ҳхатәы бызшәала аҧхьареи аҩреи рҵара. Уи ала исҳәарц сҭахуп араҟа шаҟа ҳнасыҧданы ҳаҟоу... Сара издыруеит схатәы бызшәала аҧхьашьеи аҩышьеи, аха сашьцәеи саҳәшьцәеи насыҧдақәа... Дара ирҭахӡами рхатәы бызшәа аҵара?  Ирҭахуп, даара ирҭахуп, сыгәра га... "

Араҟа агәаларшәара ахәҭоуп, 1971 шықәсазы Орҳан мчыбжьқәак абахҭа дышҭакыз, раҧхьа иара дааныркылеит асоветтә хаҭарнакра абиблиотека аҟынтәи ашәҟәы ахьидырбалаз (Орҳан уи иҭахын акурстә усумҭа азырхиаразы), анаҩс иҩны еимырдеит, ицәыргеит СССР-нтәи иоуаз ашәҟәқәа зегьы, абазатә газеҭқәа. Иара доурышьҭит дшыстудентыз анеилыркаа, насгьы азакәан иаҿагылоз аусқәа инапы ахьрылакымыз.

Орҳан Копсергенов уи ашьҭахьгьы даанымгылеит - иҵара иациҵоит, иҩызцәа аӡәырҩы абаза бызшәала аҧхьашьеи аҩышьеи дирҵоит, дрыцхраауеит зҭынхацәа рыҧшаара иашьҭоу, радресқәа рзааиҭиуеит, еиуеиҧшым аинформациа еизигоит.

... Ицеит ашықәсқәа.  Иааит аиҭашьақәыргылара аамҭа, Орҳангьы зегь раҧхьа дааит Абазашҭа - хыҧхьаӡара рацәала аиҧыларақәа аулқәа рҿы, абаза газеҭ аредакциаҿы, иуацәа агәырӷьара зцыз лаӷырӡыла рҧылара.

Иахьа амзар аҿы 2017-тәи ашықәс. Уажәшьҭа атәанчарахьы иҟоу Орҳан активла ауаажәларратә усура инапы алакуп, еизигеит аматериал ду, абазақәеит Ҭырқәтәыла иҟоу абаза қыҭақәеи мацара рзы акәымкәа. Иара дрыкәшеит Абазашҭа аулқәа зегьы, Абазақыҭ, Клычқыҭ убрахь иналаҵаны, дырҭааит Адыгеи Ҟабарда-Балкариеи ҧасатәи абаза қыҭақәа акыр. Лҵшәабзиала инапы алакуп иара убас ажурналисттә усура, аус иуеит асаит «www.abhazhaber.com» аҟны. 

Иҳәатәума изакә цәаныррақәоу иаҵаз Орҳан Копсергенови Ҳасан Джердисови раҧхьатәи реиҧылара, усҟан, ҧшьынҩажәатәи ашықәсқәа рҽеҩшамҭаз. Дара рхаҭақәа убриаҟа иуаа ҧхашьаҩқәоуп,  иҟалап, иуадаҩыз хынҩажәатәи ашықәсқәа раан иҟарҵаз аус ду иаҵанакуа уиаҟара хшыҩзышьҭра арымҭозаргьы. Гәыҩбарада, дара иаадырҧшит аграждантә фырхаҵара.

Аҭыхымҭақәа Владимир (Ҳасан) Джердисов ихатәы архив аҟынтә:

(Афото хада) Орҳан Копсергенов астуденттә шықәсқәа раан:

Владимир (Ҳасан) Джердисов астуденттә шықәсқәа раан:

Адиль Атан - адунеи ачемпион:

"Гәыкала салам Ҭырқәтәылантәи аҿар ргәыҧ аҟнытә". Армарахьтә арӷьарахь: (игылоуп) Иенемуковаа Ниха, Батур, Копсергенов Орҳан, Мерзеи Турхан, Кымза Нихат, Аджиев Ерол: (итәоуп) Хатам Неджет, Ногаев Турхан:

Орҳан исалам шәҟәқәа... Урҭ руак ианхалеит ацензура "ашьҭақәа".