Abaza-Abhaz etnosu «Alashara» Yardımlaşma Uluslararası Birliği

Günümüzde Abaza Dili: Gönüllü Araştırmacıların Bakışı

Абазинский язык сегодня: взгляд исследователей-волонтеров


“Abazalar çok samimi insanlardır” – Sankt-Petersburglu araştırmacılar Rodion Svetliçnıy ve Sergey Biktimirkin hakkımızda bu şekilde konuşuyor ve ayrıca sosyal paylaşım sitelerindeki Abaza köylerindeki gezilerinin paylaştıkları resimlerin altında aynı şeyleri yazıyor... Daha ayrıntılı konuşacak olursak, onları keşif araştırmasına gönderen “Slovo” adlı Dil Merkezi Sankt-Petesburg’da bulunuyor, kendileriyse farklı şehirlerdendir. Rodion Tolyatti’den olup, öğretmen ve psikolog diplomalarının sahibidir ve V.N. Meşeryakova metodu üzerine İngilizce öğrenme stüdyosunun yöneticisidir. 2016 yılında Dalniy Voskok şehrine keşif araştırmasına katılmış, udegeylerin dilleri ve hayat biçimleri ile tanışmış. Sergey Ulyanovsk’ta yaşıyor. Asıl mesleği web-dizayn işletmecisi, “Molodej v Deystviyi” toplumsal kuruluşun gönüllüsü olup, Kenya’nın azınlık kabileleri ile çalışma tecrübesine sahiptir.

Rodion ve Sergey Sankt-Petersburg’da merkezin gönüllü grupları hazırlama ve şekillenme organizasyon seminerinde tanışmış ve birlikte çalışmaya karar vermişler. Tümü 11 grup oluşturulmuş olup, Rusya’nın çeşitli bölgelerine gönderilmiş.

Rodion Svetliçnıy ve Sergey Biktimirkin Karaçay-Çerkesya’nın Abaza köylerinde 2017 yılı 12 ile 18 Temmuz arasında çalışmalarda bulundular. Çocuk ve büyüklerle sohbet etmiş, çocuk kreşleri, okulları, aileleri, “Abazaşta” gazetesi redaksiyonuna ziyarette bulunmuş, Eğitim Çalışanlarının Seviye Yükseltme Enstitüsü’ne uğramış ve orada bir grup çocuk kreşi ve ilkokul öğretmeni ile buluşmuşlar.

Hesap ve sonraki analiz amaçlı tüm gerçekleştirilen araştırma materyelleri video kamera ve diktafonlara kaydedilmiş, ayrıca resimler çekilmiştir.

- Çalışmamızın amacı günümüz Abaza dilinin durumunu inceleyip, farklı yaş grupların onu kullanma seviyelerini, koruma ve gelişmesinin önündeki engelleri saptamaktır – diyor Rodion. Bunun için de ülkemizin çeşitli bölgeleri ve yurt dışında pratikte kullanılan, denenmiş metodu kullandık, diye devam ediyor Sergey.  Çalışmamızı  Psıj köyü okul bünyesindeki çocuk kampında başlatarak Abaza dili dersine katıldık.  

Araştırmacıların çalışma şekilleri çok çeşitliydi. Çocuklara şiir ve nesir parçası okumaları, içeriği ana dili veya Rusça olarak yeniden anlatmaları teklif ediliyordu. Köylerin birinde yapılan kayıtları diğer bir köyde dinletiyor ve burada çocuklara duydukları ana dilleri ve Rusçada anlatmaları isteniyordu. Metnin okunmasının yanında herhangi bir Abaza türküsünün söylenmesi teklif ediliyordu. Bazen sokakta Abaza çocuğuna rastlayınca, Ana dillerinde herhangi masal anlatması istendiği de olurdu. Aileler içerisinde de Abaza dili hakkında konuşuyor, tarihi anlatıyor, varolan meseleleri tartışıyorlardı. Aynı zamanda, isteğe bağlı anket yapılıyordu. Tümden 35 adet anket dolduruldu. Abaza dili öğretmenleri, terbiyecileri ve diğer uzmanlarla sohbetlerde Abaza dilinin durumu, koruma ve geliştirme meseleleri konuşulurdu. Terbiyeciler, öğretmenler, ebeveynler, yönetecilere işbirliği teklif ediliyordu. Tapanta şivesi taşıyıcıları ile olduğu gibi, Aşkar şivesinin taşıyıcıları ile de çalışma yapılıyordu.

Tahsis edilen süre içerisinde gençler 12 Abaza köyünde çalışmış, sadece Koydan köyüne gidememişler. Toplanan materyel hacim olarak büyük olup, işlenmesi uzun zaman alacaktır. Konuşmamızda Rodion ve Sergey çalışmalarının kısa sonuçlandırmasını yaptı, anketin hızlı bakış sonuçlarını gösterdi, gözlem ve hislerini bizlerler paylaştı.

- İlk günlerde Abazaların ne kadar samimi insanlar olduğunu hissetmiştik – diyor, tebessüm içerisinde Sergey. Gün içerisinde ortalama beş-altı görüşmemiz olurdu. Uğradığımız herbir evde ilk önce yemek masasını hazırlıyor, sıkça günde iki kez kahvaltı yaptığımız, üç sefer öğle yemeğini ve iki sefer akşam yemeğini yediğimiz olurdu. Bu şekil misafirperverlik bizi çok etkiledi, milli yemekleri çok beğendik.

Çalışma süreleri içerisinde Ana dillerini seven, geleceği hakkında kaygı taşıyan birçok insanla karşılaştıklarını belirtti Rodion. “Abazaşta” gazetesi baş editörü F.K. Kulova bizi çok sıcak karşılayarak yardım ve destek teklifinde bulundu, biz de gazeteyi nasıl daha iyileştirilebileceğine dair birkaç fikri sunduk – dioyr o. – Kubina Okulu öğretmeni F.K. Dohtava işini çok seviyor, şimdi artık 56 yıl çocukları okutuyor ve biz onunla reportaj yaptık. Gazeteci P.H. Pazova birçok hikayeyi anlattı, F. İyonova Abaza dilinin populer hale getimeyle ilgileniyor, online dersler veriyor, M. Dzugova bilgilerini geliştiriyor ve oğluyla Ana dili zevkle çalışıyor. İlkokul oğretmeni A.V. Haçukova ile ilginç sohbetimiz oldu. M. Tukov, kendisinin yapımcısı olduğu muze binasında Abazaların tarihini büyük verilmişlik içerisinde anlattı. Güzel örnekler çoktur ve böyle herbir görüşmeye çok sevindik.

İşte gönüllü araştırmacılarn bize akrardığı bazı gözlemler.

Çocuklar akranların okuduğu kayıtları, yetişkinlerin seslerine göre daha basitçe algılıyorlar.

Çoğunlukla çocuklar güzel okuyabiliyor, fakat okuduklarını Ana dilinde tekrar anlatmaları istenince, sıkça zorluk çekiyorlar, karıştırıyorlar. Rusça bu işlemi daha rahat yaptıkları anlaşılıyor. Rahatlıkla okuyup, sonra okuduklarını Ana dillerinde anlatabilen çocuklara çok nadir rastladık. Bu yönden Krasnıy Vostok açık bir farkla diğerlerinin önündedir.

Köy ve okulların bazı yöneticileri okul ve çocuk kreşlerin avlularında çocukların daha çok Rusça konuşması, bunun da Ana dillerini bilmeyi olumsuz yönde etkilediği konusunda kaygılanıyor. Ebeveynlerin birçoğu çocuklarının çocuk kreşlerine gidince, Ana dillerinden daha çok Rusça konuşmaya başladığından şikayetçi oldu.

Araştırmacılar çocukların Ana dillerinde türküleri bilmediklerini farkedince, şaşırdı: söylemeyi istemişler, fakat kimseden bir tane olsun duyamadılar. Çocukların Abaza masallarını bilmemesi de şaşırtıcı.

Abaza dilinde eğitim ile ilgili sorunlara gelince, çocuk kreşi terbiyecileri ve öğretmenler üzgün bir şekilde okuma ve geliştirme kılavuzların yetersizliğinden yakındılar. Çocukları ile evde çalışmak için ebeveynler de aynı şekilde Abazaca uygun kitap ve oyunların olmadığını söylediler.

Gelişmeye yönelik yapılan faaliyet grupların sayısı çok yetersiz ve bu ilk önce halk sanatları ile ilgilidir, çünkü milli kültür, sanat ile ilgili bir işle meşgul olunca, çocuğun konuşması daha iyi gelişiyor.

Yetenekli çoçuklarla çalışmada da sorunlar vardır. Krasnıy Vostok’ta öğretmenlerden biri güzel şarkı söylüyor ve bu meşguliyetini öğrencilere de aşılıyor. Çocukları destekleyecek kişi lazımdır: ilk aşamada konser grubu oluşturulacak ve konser programı ile köyler gezilecek. Uzun vadede ise eğitim alma, çeşitli yarışma ve festivallere katılımda yardımcı olacak. Bu türkü kültürünün gelişimine hizmet eder, kabiliyetli kimseleri bulma ve geliştirmeye yardımcı olurdu.

Okul kütüphanelerinde Abaza dilinde kitapların çok az olması da Rodion ve Sergey’in dikkatıni çekmiş. Onlardan bir tanesinde Abazaca kitaplar en uzak köşeye yerleştirilmişlerdi, halbuki populerize amaçlı en dikkat çeken yerde olmalıydılar.

“Mümkün olan herbir yerde Rusça yazıların yanında Abazacaların da olması iyi olurdu: sokakların adları, devlet binaların yazıları, hatta kitap raflarına yapıştırılmış yazılarda bile”, diye önerdi Rodion. Bu da Abaza dilinin kullanma sınırlarını genişletirdi.

İleriye yönelik çalışmalar ve bu yöndeki planlar hakkında soruyu cevaplarken S. Biktimirkin söyle dedi:

- Önümüzdeki yaz da buraya gelmek ve çalışmayı devam ettirmek istiyoruz. Abaza dili, onu korunma ve gelişmesi ile ilgili sorunlarla ilgili sürekli çalışan internet sitesini hazırlama teklifimiz vardır. Neticesi büyük ölçüde proje yöneticisine bağlıdır.

“Abaza dilini koruma işine katkı sağlama yönden çalışmamızı devam ettirmeye hazırız”, diye Rodion Svetliçnıy görevdaşının fikrini destekledi.

- Bize göre köy halkı Ana dillerini iyi derecede kullanıyor. Anket verileri de bunu teyit ediyor. Şöyle bir eğilim gözleniyor: köy şehirden ne kadar uzak olursa, yetişkin ve çocuklar o derece Ana dillerini iyi konuşuyor. Abaza dili hoşumuza gitti, sesleri eşsiz, kendine özel, ilginçler ve biz güncel kullanımda olan bazı özel kelime ve deyimleri ezberledik. Kaydedilmiş materyeli kullanarak ebeveyn, öğretmen ve terbiyecilere yardımcı olacak sesli hikaye serisini hazırlamayı düşünüyoruz. Doğanızın güzelliğine hayranız. Bize Krasnıy Vostok’un çevresini gösterdiler, kovanlıkta bal ikram ettiler. Umarız, seneye daha çok vaktimiz olur da Dombay ve Arhız’ın dağlarına gidebiliriz.